ماهنامه خط صلح
در آستانهی روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنانیم؛ بنابراین پیش از ورود به موضوع قتلهای ناموسی لازم است به تاریخچهی این روز پرداخته شود. سال ۱۹۹۹ سازمان ملل ۲۵ نوامبر را به پاس تلاش و شهامت سه خواهر میرابل در جمهوری دومینیکن که در مبارزه با دیکتاتوری آن کشور به قتل رسیدند و برای جلب افکار عمومی به موضوع خشونت علیه زنان به عنوان روز جهانی منع خشونت علیه زنان به رسمیت شناخت؛ سپس در سال ۲۰۰۸ کمپین «دنیا را نارنجی کن!» با چشمانداز پایاندادن به خشونت علیه زنان و نهادینهسازی مخالفت با خشونت به زنان بوجود آمد.
خشونت علیه زنان اصطلاحی تخصصی است که برای توصیف کلی رفتارهای خشونتآمیز علیه زنان بر مبنای جنسیت به کار میرود که غالباً منجر به آسیب جسمی، جنسی یا روانی زنان میشود. بیتردید خشونت علیه زنان در تمام کشورهای جهان وجود دارد؛ با این تفاوت که در کشورهای پیشرفته خشونت علیه زنان جرم محسوب میشود و از نظر قانونی کسانی که مرتکب یکی از موارد خشونت علیه زنان شوند، مجازات میشوند.
عامل اصلی خشونت علیه زنان در انواع تبعیضهای قانونی و سنتهای زنستیزانه و مردسالاری است که مانع از برابری زن با مرد در همهی سطوح زندگی میشود. خشونت هم در تبعیض ریشه دارد و هم به آن دامن میزند. یکی از رایجترین شکلهای این پدیدهی مخرّب درمحیطهای خانوادگی و خصوصی است؛ یعنی در محیطهایی که هنوز در بسیاری از جوامع اساساَ یک قلمروی مردانه است و مسبب فجایع و ناهنجاریهای بیشماری از جمله قتلهای ناموسی میشود.
خشونت خانگی
خشونت خانگی پدیدهای جهانی است و به معنی آزار فیزیکی یا روانی یک عضو خانواده علیه عضو یا اعضای دیگر همان خانواده است که غالباً توسط مردان خانواده علیه زنان و کودکان به کار میرود. خشونت خانگی اشکال مختلفی دارد و بازهی وسیعی از رفتارهای خشونتآمیز را در بر میگیرد؛ از نیش و کنایهها و سخنان تحقیرآمیز تا کشتن. قتل ناموسی شدیدترین و عریانترین شکل خشونت است. تبلیغ فرهنگ تنبیه و کنترلگری مانند «امر به معروف» از جمله عواملی است که خشونت خانگی را افزایش میدهد.
قتل ناموسی
قتل یکی از اعضای خانواده (عمدتاً زن) به دلیل اعتقاد مرتکبان به اینکه قربانی به اصطلاح باعث آبروریزی یا ننگ خانواده یا مردان خانواده شده. علاوه بر این قتلهای ناموسی نتیجهی دیدگاههای کاملاً زنستیزانه نسبت به زنان و موقعیت فرودست آنها در جامعه است. گروههای دگرباشان جنسی نیز اغلب در معرض خشونت فیزیکی و جنسی، تهدید به اعدام و قتل ناموسی قرار دارند. مردان همچنین میتوانند توسط اعضای مرد خانوادهی یک زن قربانی قتلهای ناموسی شوند که تصور میشود با آنها رابطهی خارج از ازدواج داشتهاند.
«غیرت» در زبان فارسی به معنای رشک و حسد مردانه است (۱). ناموس در برخی از فرهنگها به زنان خانواده (مادر، خواهر، همسر و دختر) گفته میشود. این کلمه ریشه در حس مالکیت مردان نسبت به زنان دارد. مردان به بهانهی حفظ ناموس زنان را کنترل میکنند و این کنترل در بسیاری مواقع منجر به قتل زنان میشود.
دلایل رایج در قتلها شامل رد درخواست ازدواج یا ازدواج اجباری، عاشقشدن، داشتن رابطه یا ارتباط با گروههای اجتماعی خارج از خانواده که مورد تأیید خانواده فرد نباشد، داشتن رابطهی جنسی قبل از ازدواج یا خارج از ازدواج، قربانی تجاوز یا آزار جنسی، انتخاب نوع پوشش که مورد قبول مردان خانواده نباشد، خودداری از پوشیدن چادر، همجنسگرایی، تقاضای طلاق یا جداشدن از همسر، انتخاب شغل مورد علاقه مانند بازیگری، مدلینگ و حتی آرایشگری و غیره است؛ علاوه بر این امروزه با گسترش شبکههای اجتماعی و فعالیت در فضای مجازی چت اینترنتی یا ارسال پیامک، انتشار عکس در شبکههای اجتماعی مانند فیسبوک یا اینستاگرام هم ممکن است بیآبرویی تلقی شود.
بخشی از «مردانگی» به موقعیت اجتماعی افراد مربوط میشود؛ به طوری که اگر این «مردانگی» به نوعی تهدید شود یا کاهش یابد، مرد ممکن است سعی کند آن را دوباره به دست آورد؛ پس برای اثبات «غیرت و مردانگی» خود در این مورد برای قاتل راضیکننده نخواهد بود که به سادگی بکشد؛ باید آن را ضبط کند و سپس به همسالانش نشان دهد یا با چاقوی آغشته به خون در شهر راه بیافتد و بگوید «من او را کشتم»، بگوید «من این لکهی ننگ را شستم».
زنان در جوامع مردسالار یا پدرسالار به عنوان موجودات ضعیف و فرودست تصور میشوند که نیاز به حمایت و سرپرستی دارند. باورهای مذهبی شدید عالباً نقش تعیینکنندهای در تملک و برتری مردان بر زنان دارد؛ همچنین مردانگی به عنوان یک امتیاز و برجستگی به شمار میآید؛ هرچه مردان روی زنان خانواده یا ایل و طایفه تعصب بیشتری نشان دهند، بیشتر مورد احترام قرار میگیرند. زنان باید موجوداتی مطیع مردان باشند و در چهارچوب آنچه برایشان مجاز است، رفتار کنند. در چنین جوامعی زنانی که از چهارچوبهای تعیینشده تخطی کنند، از نظر مردان خانواده سبب سرافکندگی و شرمساری خانوادهی خود میشوند و سزاوار مجازات مرگند.
پسرانی که سلطهگری و اعمال خشونت نسبت به زنان را از کودکی یاد میگیرند، در بزرگسالی نیز نسبت به زنان خشونت اعمال میکنند. باور به آموزههای مردسالاری زمینهی ایجاد تبعیض میان دختر و پسر، حس مالکیت مردان نسبت به زنان، فرودستانگاری زنان را با خود همراه میآورند. قوانین زنستیز نیز در کنار فرهنگ مردسالار نقش مهمی در قتل زنان دارند. قانون مجازات اسلامی در قتل زنان به دست مردان نه تنها مجازات مناسبی ندارد، که خود مشوق انجام این قتلهاست
بر اساس مادهی سیصدویک قانون مجازات اسلامی پدر یا جد پدری که فرزند خود را بکشد، قصاص نمیشود، بلکه تنها به پرداخت دیهی قتل به ورثهی مقتول و تعزیر محکوم میشود.
بر اساس مادهی ششصدوسی قانون مجازات اسلامی نیز هر گاه همسری مردی را در حال زنا با مرد بیگانه مشاهده کند و علم به تمکین زن داشته باشد، میتواند او را به قتل برساند. با استناد به این ماده قتلهای ناموسی بسیاری اتفاق میافتد و قاتل در دادگاه ادعا میکند که مقتول «مهدورالدم» بوده؛ این در حالی است که اصولاً وجود قوهی قضاییه برای این است که افراد شخصاً اقدام به اجرای قانون نکنند. در پناه این قانون مردان معتاد در حال توهم ناشی از مصرف یا بدبینی زیاد دست به قتل زنان زدهاند. قانون مناسب میتواند سبب کاهش قتل ناموسی شود.
اگرچه قتلهای ناموسی در کشورهای تحت قوانین اسلامی بیشتر از جاهای دیگر رایج است، با این وجود در بسیاری از کشورهای جهان قتلهای ناموسی را شاهدیم که میتوان از آن به عنوان یک بحران یاد کرد.
گسترهی قتلهای ناموسی
قتلهای ناموسی در همهی قارهها رخ میدهد؛ هرچند که بیشتر در کشورهایی رخ میدهد که فرهنگ مردسالاری پررنگ است. بر اساس گزارش سال ۲۰۰۰ سازمان ملل سالانه پنجهزار قتل ناموسی در سراسر جهان رخ میدهد. این آمار طی سالهای اخیر روند افزایشی داشته. تحقیق جامع دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل (United Nations Office on Drugs and Crime) نشان میدهد که بیش از پنجاههزار زن توسط مردان خانواده در سال ۲۰۱۷ به قتل رسیدهاند که در مقایسه با آمار سال ۲۰۰۰ دهبرابر شده (۲). از این تعداد بیستهزار قتل در آسیا، نوزدههزار در آفریقا، هشتهزار در آمریکا، سههزار در اروپا و سیصد مورد در اقیانوسیه از سوی شوهر، شوهران قبلی و سایر اعضا یا بستگان نزدیکشان به قتل رسیدهاند.
لازم به ذکر است آمار دقیقی از قتلهای ناموسی در دسترس نیست، زیرا بسیاری از قتلهای ناموسی به عنوان خودکشی ثبت میشود و خبر بیشتر قتلها به رسانهها نمیرسد. دولتها به طور رسمی این قتلها را گزارش نمیکنند. به همین دلیل میزان واقعی قتلهای ناموسی همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
بر اساس این گزارش (۳) اکثر زنانی که توسط شوهران خود به قتل رسیدهاند، شکنجهی طولانیای را سپری کردهاند و اکثراً انگیزههای آن نیز حسادت، بدگمانی یا ترس از جداشدن بوده؛ همچنین به گفتهی کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل زنان و دختران «به نام حفظ عزت خانواده» با شلیک گلوله، سنگسار، سوزاندن، زندهبهگورشدن، خفگی و با چاقو کشته میشوند.
نگارنده مطالعه و بررسی ۱۲۲۰ مورد قتل ناموسی در بیست سال گذشته را انجام داده که نشان میدهد (۴) قتل ناموسی آگاهانه و غالباً با قصد و نقشه قبلی انجام شده؛ همچنین این تحقیق نشان میدهد اسیدپاشی، زندهبهگورکردن، سنگسارکردن، خفهکردن، کشتن با شمشیر، قمه، داس وتبر، مسمومکردن، آتشزدن، کشتن با سلاح گرم و نیز با چاقو از روشهایی است که برای از بین بردن قربانیان قتلهای ناموسی استفاده میشود. در این مطالعه دویستوپنجاهویک مورد به وسیلهی اسلحه گرم و سیصدوهفتادوسه نفر با چاقو کشته شدهاند. نتایج این تحقیق همچنین نشان میدهد که قتلهای ناموسی در هر سنی ممکن است اتفاق بیفتد؛ با این حال سنین بین چهارده تا چهل سال بیشترین قربانیان را در بر میگیرد.
برخی از گزارشات و تحقیقاتی که در ایران در این زمینه انجام شده، تأییدی بر بحران قتلهای ناموسی در ایران است. بنا به گفتهی هادی مصطفایی، معاون مبارزه با جرائم جنایی پلیس آگاهی تهران بیستدرصد قتلهای ایران قتلهای ناموسیاند و بیش از سیدرصد از قربانیان قتل درایران با قاتل نسبت خانوادگی دارند(۵). این نوع قتلها در استانهایی با بافت فرهنگی قبیله و عشیرهای بالاتر از دیگر نقاط کشور است. خوزستان، کردستان، آذربایجان، کرمانشاه، ایلام و سیستان و بلوچستان در ردههای بالای رتبهبندی قتلهای ناموسی قرار دارند. غلامحسین کرمی و همکاران در مقالهای به «تبیین جامعهشناختی پدیدهی قتلهای ناموسی (۶) (به خاطر شرف) در استان خوزستان در سال های ۱۳۹۰ الی ۱۳۹۴» پرداختهاند و ریشههای صدوچهل قتل ناموسی رخداده در این بازهی زمانی را بررسی کردهاند. یافتههای پژوهش این جامعهشناسان نشان میدهد در میان قاتلان وابستگی به قبیله، پایگاه اجتماعی، خردهفرهنگ خشونت، نگرش به زن و حمایت شیوخ از این قتلها دلایل گرفتن جان یک انسان است.
همانگونه که پاندمی کووید۱۹ فشارهای اقتصادی و اجتماعی را همراه با افزایش انزوای اجتماعی و محدودیتهای حرکتی افزایش داده و تعمیق کرده، خشونت بر مبنای جنسیت هم به صورت قابل توجهی افزایش پیدا کرده. در این زمان عدم دسترسی به خدمات حمایتی اجتماعی برای زنان آسیبدیده سبب شده که در دوران قرنطینه زنانی به مدت طولانی با آزارگران خود در محیط بسته و در شرایط نامناسب باشند و هرچه بیشتر توسط مردان خانواده کنترل شوند.
بررسیهای انجامشده دربارهی ۱۲۲۰ قتل نشان میدهد که سیوسه مورد قتل ناموسی بین ماه اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۰ انجام شده.
با توجه به خشونت فزاینده علیه زنان اقدامات فوری برای پیشگیری از اعمال خشونت ضروری و نیازمند به حرکت همگانی است.
راهکارها
در اینجا به بیان راهکارهایی برای پیشگیری از خشونت و قتلهای ناموسی پرداخته میشود.
آموزش یکی از راهکارهای مهم کاهش خشونت علیه زنان است. این آموزش میتواند شامل برگزاری کارگاهای آموزشی دربارهی حقوق زنان، کنترل خشم و… باشد. آموزش مردان و زنان جامعه میتواند جامعه را نسبت به حقوق زنان و حق انتخاب زندگی مطابق با نظر خود آشنا کند.
ارتقای آگاهی زنان نسبت به حقوق فردیشان از جمله حق بر بدن و حق زندگی بدون خشونت نیز راهگشا به نظر میرسد.
تدوین و تصویب قانونی جامع که مانع از خشونت علیه زنان شود. در حال حاضر لایحهی صیانت از دختران و زنان در دولت به تصویب رسیده و باید در مجلس بررسی و تصویب شود؛ گرچه این قانون خشونت علیه زنان را جرمانگاری کرده، اما اشکال خشونت علیه زنان تعریف نشده؛ همچنین سازوکارهای حمایتی از زنان در این لایحه دیده نشده.
تشکیل خانههای امن مورد نیاز برای حمایت از زنان تحت خشونت، دسترسی رایگان به مراکز مشاوره و لغو کلیهی قوانین زنستیز و لغو حجاب اجباری.
پیوستن به کنوانسیون رفع هر گونه تبعیض علیه زنان (۷).
اصلاح کلیهی کتابهای درسی و حذف کلیشههای جنسیتی از آنها.
جلوگیری از سخنرانیهای ضدزن و تشویقکننده به سامانه مدیریت نشریات علمی اعمال خشونتبار نسبت به زنان.
پانوشتها:
۱- ن.ک به: فرهنگ دهخدا، عمید و فرهنگ لغات فارسی معین.
۲- برای اطلاعات بیشتر، ر.ک به: گزارش رسمی دفتر سازمان ملل متحد در مورد مواد مخدر و جنایت در سال ۲۰۱۸، ص. ۱۰.
۳- همان.
۴- این تحقیق که جمعآوری اطلاعات آن حدود نه ماه به طول انجامید، روی ۱۲۲۰ مورد قتل ناموسی از سراسر ایران است که توسط نگارندهی این مقاله انجام شده و به زودی منتشرخواهد شد.
۵- معاون پلیس آگاهی تهران خبر داد که ۲۰ درصدِ قتلهای ایران، قتلهای ناموسی است، رادیو فردا، ۲۸ اردیبهشت ماه ۱۳۹۳.
۶- سامانهی مدیریت نشریات علمی، دورهی ۱۳، شمارهی ۳ – شمارهی پیاپی ۵۱، بهار ۱۳۹۸، صص ۸۱-۱۱۶.
۷- از بین اعضای سازمان ملل تاکنون تنها شش کشور ایران، سومالی، سودان، تونگا به این کنوانسیون ملحق نشدهاند. دو کشور ایالات متحدهی آمریکا و پالائو کنوانسیون را امضاء کرده، ولی هنوز به آن نپیوستهاند.
source
https://zanan.bashariyat.org/?p=47423
